Có một sự thật khá thú vị về những học sinh thường xuyên đạt 9 điểm trở lên: cuộc sống của các em không phải lúc nào cũng giống như người ta tưởng tượng. Các em không nhất thiết phải học từ sáng đến khuya, không phải lúc nào cũng ngồi trước bàn học với một chồng sách cao ngất, càng không phải những người có khả năng ghi nhớ đặc biệt đến mức chỉ cần đọc một lần là thuộc. Điều tạo nên khác biệt thường không nằm ở việc các em học nhiều hơn tất cả mọi người, mà nằm ở cách các em sử dụng một ngày của mình.
Một ngày của học sinh đạt 9+ không phải là một ngày kín đặc bởi những giờ học, đó là một ngày có mục tiêu, có thứ tự ưu tiên, có thời gian nghỉ ngơi và quan trọng nhất là có sự chủ động. Các em hiểu rằng điểm số cao không được tạo ra vào đêm trước ngày thi, nó được tích lũy âm thầm từ cách một học sinh thức dậy, bắt đầu ngày mới, tiếp nhận kiến thức, xử lý những phần mình chưa hiểu, sửa từng lỗi sai và kết thúc một ngày bằng việc nhìn lại mình đã tiến bộ ở đâu.
Buổi sáng thường bắt đầu không quá vội vàng, một học sinh muốn đạt kết quả cao cần một bộ não tỉnh táo trước khi cần một cuốn sách mở ra. Giấc ngủ đủ giúp khả năng tập trung, ghi nhớ và xử lý thông tin tốt hơn. Vì vậy, việc ngủ đúng giờ không phải là sự nuông chiều bản thân mà là một phần của chiến lược học tập. Có những học sinh cố thức đến một hoặc hai giờ sáng để hoàn thành thêm vài bài tập, nhưng sáng hôm sau lại bước vào lớp với trạng thái mệt mỏi, tiếp thu chậm và quên nhanh. Học thêm hai tiếng nhưng hiệu quả thấp đôi khi không bằng một giờ học thật sự tỉnh táo.
Sau khi bắt đầu ngày mới, học sinh đạt 9+ thường không lao ngay vào một danh sách dài những việc phải làm. Các em biết hôm nay mình cần hoàn thành điều gì. Có thể là một chuyên đề ngữ pháp còn yếu, một nhóm từ vựng cần củng cố, một bài đọc khó, một chương Toán chưa chắc hoặc một dạng bài thường xuyên mất điểm. Mục tiêu càng cụ thể, việc học càng dễ bắt đầu. Thay vì nghĩ hôm nay phải học thật nhiều, các em nghĩ hôm nay mình phải giải quyết được vấn đề nào.
Đây chính là khác biệt rất lớn giữa học sinh học theo cảm hứng và học sinh học theo mục tiêu. Người học theo cảm hứng thường mở sách khi có hứng, học môn mình thích trước, gặp bài khó thì chuyển sang bài dễ, cuối ngày có cảm giác mình đã học rất nhiều nhưng không biết kiến thức nào thực sự được cải thiện. Trong khi đó, học sinh có mục tiêu sẽ bắt đầu từ nơi tạo ra nhiều giá trị nhất. Các em không hỏi mình thích học gì mà hỏi mình đang yếu ở đâu và điều gì nếu được cải thiện sẽ giúp điểm số tăng lên rõ rệt.
Ở trường, một học sinh đạt 9+ không nhất thiết là người luôn phát biểu nhiều nhất hay luôn làm bài nhanh nhất, điểm đáng chú ý hơn là khả năng lắng nghe có chủ đích. Khi giáo viên giảng một kiến thức mới, các em không chỉ cố ghi lại tất cả những gì nghe được, các em tìm mối quan hệ giữa kiến thức mới và những gì mình đã biết. Vì sao công thức này lại được hình thành? Vì sao dạng câu hỏi này thường có bẫy? Tại sao đáp án kia sai? Điều gì khiến một câu hỏi tưởng như quen thuộc lại trở nên khó trong đề thi? Học như vậy khiến kiến thức không còn là những mảnh thông tin rời rạc, nó bắt đầu trở thành một hệ thống. Một học sinh có thể quên một câu hỏi cụ thể, nhưng nếu hiểu bản chất, các em vẫn có khả năng suy luận để tìm ra câu trả lời khi gặp một câu hỏi mới.
Trong giờ học, các em cũng không cố biến vở ghi thành một bản sao hoàn chỉnh của sách giáo khoa, một cuốn vở tốt không nhất thiết phải đẹp nhất mà nó phải hữu ích nhất. Những phần quan trọng được ghi lại bằng ngôn ngữ mà chính học sinh hiểu, những lỗi sai được đánh dấu, những điểm dễ nhầm được đặt cạnh nhau để so sánh, những kiến thức thường xuyên quên được ghi lại theo cách dễ nhìn thấy. Bởi học tập hiệu quả không phải là ghi được bao nhiêu trang, mà là sau khi đóng sách, mình còn giữ lại được bao nhiêu.
Đến giờ nghỉ, học sinh đạt 9+ cũng nghỉ, đây là điều nhiều người thường bỏ qua. Một bộ não không thể hoạt động hiệu quả liên tục trong nhiều giờ, nghỉ ngơi không phải khoảng thời gian bị lấy khỏi việc học; nghỉ đúng cách chính là một phần của việc học. Một bữa ăn đủ chất, vài phút vận động, một giấc ngủ ngắn phù hợp hoặc đơn giản là rời khỏi bàn học có thể giúp khả năng tập trung được phục hồi. Nhưng nghỉ ngơi cũng cần có kỷ luật, một học sinh có thể dự định nghỉ mười phút rồi vô tình dành một giờ cho mạng xã hội. Một video ngắn dẫn đến một video khác, một tin nhắn dẫn đến một cuộc trò chuyện dài, và cuối cùng thời gian học bị chia nhỏ mà chính người học cũng không nhận ra. Điện thoại không phải kẻ thù của việc học, nhưng việc không kiểm soát được sự chú ý mới là vấn đề. Học sinh đạt 9+ thường không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn những thứ gây xao nhãng. Các em học cách đặt chúng vào đúng thời điểm.
Buổi chiều có thể là khoảng thời gian dành cho việc củng cố kiến thức, đây là lúc học sinh quay trở lại những gì đã học trong ngày và kiểm tra xem mình thực sự hiểu đến đâu. Có một nguyên tắc rất quan trọng: đừng nhầm cảm giác quen thuộc với hiểu biết. Đọc lại một bài ba lần có thể khiến chúng ta cảm thấy rất quen, nhìn vào lời giải chúng ta có thể nghĩ rằng bài này mình làm được. Nhưng khi đóng sách và tự giải lại, nhiều người mới nhận ra rằng mình không thực sự nhớ cách làm. Vì vậy, học sinh đạt 9+ thường dành thời gian cho việc tự kiểm tra, các em cố gắng nhớ lại mà không nhìn tài liệu, tự giải bài, tự đặt câu hỏi và tự giải thích kiến thức bằng lời của mình. Đây là lúc những khoảng trống kiến thức bắt đầu xuất hiện, và chính những khoảng trống ấy mới là thứ cần được xử lý.
Nếu một học sinh làm 50 câu và đúng 45 câu, nhiều người sẽ vui vì mình đạt 90%. Nhưng học sinh hướng tới 9+ sẽ quan tâm đến 5 câu sai. Sai vì không biết kiến thức? Sai vì đọc đề không kỹ? Sai vì nhầm hai khái niệm? Sai vì thiếu từ vựng? Sai vì tính toán? Hay thực ra biết làm nhưng bị áp lực thời gian? Năm câu sai ấy không giống nhau và nếu không phân tích nguyên nhân, việc làm thêm một trăm câu khác đôi khi chỉ khiến học sinh lặp lại cùng một lỗi một trăm lần.
Vì thế, một trong những thói quen quan trọng nhất của học sinh đạt điểm cao là có sổ hoặc hệ thống theo dõi lỗi sai. Không phải để ghi nhớ mình đã sai bao nhiêu câu, mà để nhìn thấy những quy luật trong chính sai lầm của mình. Có học sinh thường mất điểm ở câu đọc hiểu vì đọc quá nhanh, có em yếu phần từ vựng, có em hiểu kiến thức nhưng không nhận ra bẫy của đề, và có em làm rất tốt ở nhà nhưng vào phòng thi lại thiếu thời gian. Khi lỗi sai được nhìn thấy rõ, việc cải thiện mới trở nên có định hướng. Một ngày học hiệu quả không chỉ có thời gian học kiến thức mới mà nó còn có thời gian sửa lỗi cũ.
Buổi tối là lúc nhiều học sinh lựa chọn để học sâu hơn, nhưng học sâu không có nghĩa là cố nhồi thêm thật nhiều kiến thức. Một buổi tối hiệu quả có thể chỉ tập trung vào một hoặc hai vấn đề. Ví dụ, nếu học sinh đang yếu về thì trong tiếng Anh, thay vì học thuộc hàng chục công thức một cách máy móc, các em có thể đặt các thì cạnh nhau, tìm điểm khác biệt, xem chúng xuất hiện trong ngữ cảnh nào và tự tạo ví dụ. Khi hiểu được bản chất của sự khác nhau, kiến thức sẽ bớt phụ thuộc vào trí nhớ máy móc.
Tương tự, với một bài đọc tiếng Anh, học sinh đạt 9+ không chỉ quan tâm đến đáp án đúng. Các em có thể tự hỏi vì sao đáp án đúng được chọn, thông tin nằm ở đâu trong bài, vì sao ba phương án còn lại sai và câu hỏi đang kiểm tra kỹ năng gì. Sau một thời gian, việc luyện đề không còn đơn thuần là làm thật nhiều đề, mỗi đề trở thành một lần khám phá chính năng lực của bản thân. Đó cũng là lý do học sinh đạt điểm cao thường có khả năng làm đề khác với học sinh chỉ luyện đề theo số lượng. Một em có thể làm 20 đề nhưng chỉ nhớ điểm số nhưng một em khác chỉ làm 10 đề nhưng sau mỗi đề đều phân tích lỗi, thống kê dạng câu hỏi, tìm nguyên nhân và quay lại học đúng phần kiến thức còn thiếu. Đến ngày thi, người thứ hai có thể tiến bộ nhanh hơn rất nhiều.
Điểm 9+ không chỉ được tạo nên bởi kiến thức mà còn bởi khả năng quản lý thời gian, một ngày học tốt phải giúp học sinh rèn được cảm giác về thời gian. Các em cần biết một bài mất bao lâu, dạng câu hỏi nào nên xử lý trước, câu nào cần đánh dấu để quay lại và khi nào nên dừng một câu quá khó. Trong phòng thi, kiến thức là điều kiện cần nhưng khả năng sử dụng kiến thức trong giới hạn thời gian mới quyết định kết quả cuối cùng. Có một điều khác cũng rất quan trọng nhưng thường ít được nói đến: học sinh đạt 9+ biết chấp nhận cảm giác mình chưa giỏi.
Các em không phải lúc nào cũng tự tin, có những ngày học mãi không hiểu một bài, và có những đề làm điểm thấp hơn kỳ vọng. Có những giai đoạn nhìn bạn bè tiến bộ nhanh hơn và bắt đầu nghi ngờ chính mình. Nhưng thay vì xem một điểm số thấp là bằng chứng rằng mình không có khả năng, các em coi nó như một thông tin phản hồi. Điểm 6 hôm nay không có nghĩa ngày mai chỉ có thể là 6, một bài làm sai không phải là bản án về năng lực. Nó chỉ nói rằng ở thời điểm đó, ở dạng bài đó, trong điều kiện đó, mình chưa làm tốt. Khi tư duy được thay đổi như vậy, học sinh không còn quá sợ sai và một người không sợ sai sẽ có nhiều cơ hội tiến bộ hơn người luôn cố bảo vệ hình ảnh rằng mình phải giỏi. Một ngày học của học sinh đạt 9+ vì thế không hoàn hảo, có thể có lúc các em mệt, mất tập trung, trì hoãn hoặc học không hiệu quả. Điều làm nên khác biệt không phải là không bao giờ lãng phí thời gian, mà là khả năng quay trở lại đúng hướng.
Cuối ngày, trước khi đi ngủ, một học sinh có phương pháp sẽ dành một khoảng thời gian ngắn để nhìn lại ngày hôm nay. Không cần viết một bản báo cáo dài, chỉ cần trả lời một vài câu hỏi: hôm nay mình đã hoàn thành điều gì, kiến thức nào đã hiểu hơn, lỗi nào vẫn lặp lại, ngày mai cần xử lý vấn đề gì và điều gì đã khiến mình mất thời gian. Đây là khoảnh khắc rất nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn, bởi học tập dài hạn không phải là một chuỗi những ngày hoàn hảo. Nó là một chuỗi những ngày được điều chỉnh liên tục.
Nếu hôm nay học sinh nhận ra mình dành quá nhiều thời gian cho điện thoại, ngày mai có thể thay đổi. Nếu nhận ra mình học thuộc nhưng nhanh quên, ngày mai có thể chuyển sang phương pháp tự kiểm tra. Nếu nhận ra mình làm nhiều đề nhưng điểm không tăng, có thể giảm số lượng đề và tăng thời gian phân tích lỗi. Nếu nhận ra mình ngủ quá ít, có thể điều chỉnh giờ ngủ, cứ như vậy, mỗi ngày tốt hơn một chút.
Và sau nhiều tháng, những thay đổi rất nhỏ ấy tạo ra một khoảng cách rất lớn. Người ngoài nhìn vào một học sinh đạt 9+ thường chỉ nhìn thấy con số cuối cùng trên bài thi nhưng phía sau con số ấy là hàng trăm ngày bình thường, hàng nghìn quyết định nhỏ và rất nhiều lần lựa chọn giữa việc làm điều dễ chịu ngay lập tức với việc làm điều có ích cho tương lai. Điểm 9+ không phải là kết quả của một ngày học thần kỳ, nó là kết quả của rất nhiều ngày học bình thường được thực hiện một cách có ý thức.
Một học sinh muốn đạt 9+ không cần biến mình thành một cỗ máy học tập, em vẫn cần thời gian chơi, gặp bạn bè, vận động, nghỉ ngơi và tận hưởng tuổi học trò. Điều cần thay đổi không phải là học mọi lúc, mà là khi học thì thực sự học; khi nghỉ thì thực sự nghỉ; khi sai thì biết vì sao sai; khi chưa hiểu thì đủ kiên nhẫn để tìm hiểu; và khi đã đạt được một kết quả tốt thì không ngủ quên trên kết quả ấy. Cuối cùng, một ngày học của học sinh đạt 9+ không nằm ở việc em ngồi trước bàn học bao nhiêu tiếng. Nó nằm ở việc sau một ngày, em đã tiến về phía mục tiêu của mình bao xa.
Có thể hôm nay chỉ hiểu thêm một chuyên đề, có thể chỉ sửa được năm lỗi sai, có thể chỉ nhớ thêm vài chục từ vựng, có thể chỉ làm tốt hơn một dạng bài mà hôm qua còn rất yếu. Những điều ấy nhìn riêng lẻ đều nhỏ bé nhưng điểm số cao chưa bao giờ được tạo nên từ một bước nhảy duy nhất, nó được tạo nên từ hàng nghìn bước nhỏ được lặp lại đủ lâu. Và có lẽ đó mới là bí mật thật sự của những học sinh đạt 9+: các em không cố gắng trở thành người giỏi nhất trong một ngày. Các em chỉ cố gắng để ngày hôm nay tốt hơn ngày hôm qua một chút. Rồi ngày mai lại tốt hơn hôm nay một chút.
Đến một thời điểm nào đó, khi kỳ thi đến, người ta gọi thành quả ấy là 9+, 9,5 hay 10 điểm. Nhưng với người đã đi qua cả hành trình, đó không chỉ là một con số. Đó là bằng chứng rằng những ngày bình thường, nếu được sống và học tập một cách có mục tiêu, cuối cùng có thể tạo nên một kết quả phi thường.