Có một thực tế mà rất nhiều học sinh lớp 12 không muốn nhắc đến nhưng lại âm thầm mang theo mỗi ngày đến trường. Đó là cảm giác sợ hãi khi giáo viên gọi trả lời bằng tiếng Anh, lo lắng mỗi khi nhìn thấy một bài kiểm tra toàn những câu hỏi dài kín trang giấy, hay bất lực khi bạn bè xung quanh đều làm bài rất nhanh trong khi bản thân vẫn đang loay hoay dịch từng từ một. Cảm giác ấy không chỉ xuất hiện trong một buổi học mà kéo dài suốt nhiều năm, khiến nhiều em dần mặc định rằng mình không có năng khiếu học ngoại ngữ, rằng tiếng Anh quá khó và có cố gắng cũng không thể theo kịp người khác. Đến khi bước vào năm học lớp 12, áp lực kỳ thi tốt nghiệp THPT ngày càng đến gần, nỗi sợ ấy càng trở nên rõ ràng hơn. Có những học sinh chỉ cần nhìn thấy đề thi là mất bình tĩnh, có em còn chưa đọc hết đoạn văn đã nghĩ chắc chắn mình sẽ không làm được. Điều đáng buồn là rất nhiều học sinh chấp nhận số phận ấy như một điều hiển nhiên, trong khi thực tế mất gốc tiếng Anh hoàn toàn không phải là dấu chấm hết.
Không có ai sinh ra đã giỏi tiếng Anh, những học sinh đạt điểm 9 hay điểm 10 trong các kỳ thi cũng từng bắt đầu từ việc học bảng chữ cái, học cách chia động từ, học từng từ vựng đơn giản giống như tất cả mọi người. Điểm khác biệt duy nhất nằm ở chỗ các em đã xây dựng được nền móng vững chắc từ sớm hoặc biết cách sửa chữa những lỗ hổng kiến thức của mình trước khi quá muộn. Trong khi đó, rất nhiều học sinh mất gốc lại chọn cách né tránh. Các em sợ học vì càng học càng không hiểu, càng không hiểu lại càng chán nản. Chính vòng luẩn quẩn ấy khiến khoảng cách giữa các em và môn tiếng Anh ngày càng lớn.
Thực ra, điều đáng sợ nhất của việc mất gốc không phải là thiếu kiến thức mà là đánh mất niềm tin vào khả năng học tập của chính mình. Khi một học sinh liên tục nhận điểm thấp, liên tục bị sai trong các bài kiểm tra và liên tục nghe người khác nói rằng mình yếu tiếng Anh thì rất dễ hình thành suy nghĩ rằng bản thân không đủ thông minh để học môn học này. Một khi niềm tin bị mất đi thì dù có giáo trình tốt hay giáo viên giỏi đến đâu, việc tiếp thu kiến thức cũng trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Vì vậy, bước đầu tiên để lấy lại gốc tiếng Anh không phải là mua thật nhiều sách hay đăng ký thật nhiều khóa học, mà là thay đổi cách nhìn nhận về chính mình. Bạn không yếu vì bạn kém thông minh. Bạn yếu vì những viên gạch đầu tiên của nền móng chưa được đặt đúng chỗ.
Tiếng Anh là một môn học có tính kế thừa rất cao, nếu môn Lịch sử có thể học từng giai đoạn tương đối độc lập, môn Địa lý có thể chia theo từng khu vực hay môn Giáo dục kinh tế và pháp luật có thể học theo từng chủ đề thì tiếng Anh lại giống như việc xây một ngôi nhà nhiều tầng. Mỗi tầng đều dựa vào tầng phía dưới. Nếu ngay từ lớp 6 chưa hiểu danh từ là gì, động từ là gì thì lên lớp 7 sẽ rất khó hiểu cấu trúc câu, và nếu lớp 8 chưa nắm được các thì cơ bản thì lớp 9 sẽ không thể hiểu câu bị động hay câu điều kiện. Đến lớp 10 và lớp 11, lượng kiến thức ngày càng nhiều, các chủ điểm ngữ pháp liên tục kết nối với nhau. Khi bước sang lớp 12, đề thi không còn hỏi riêng lẻ từng phần mà yêu cầu học sinh phải vận dụng toàn bộ những gì đã học trong suốt nhiều năm. Chính vì vậy, chỉ cần hổng một mắt xích nhỏ, cả chuỗi kiến thức phía sau cũng sẽ trở nên khó hiểu.
Hãy thử tưởng tượng một học sinh đọc câu sau: She has studied English since she was six years old
Nếu chưa từng học thì hiện tại hoàn thành, học sinh sẽ không hiểu tại sao lại dùng has studied thay vì studied. Nếu chưa biết nghĩa của từ since thì cũng không hiểu tại sao câu lại có thêm mệnh đề she was six years old. Nếu chưa nắm được động từ study thì lại càng không hiểu nội dung câu nói về điều gì, chỉ một câu ngắn nhưng đòi hỏi rất nhiều kiến thức nền tảng. Đây chính là lý do nhiều học sinh cảm thấy đề thi tiếng Anh giống như một mê cung. Không phải vì đề quá khó mà vì những viên gạch nền bên dưới còn thiếu quá nhiều.
Một sai lầm phổ biến của học sinh lớp 12 là luôn muốn học thật nhanh để theo kịp chương trình. Các em thường hỏi rằng chỉ còn vài tháng nữa là thi thì nên học gì để tăng điểm nhanh nhất. Đây là một câu hỏi hoàn toàn dễ hiểu nhưng lại vô tình phản ánh một tâm lý rất nguy hiểm. Khi đã mất gốc, việc tìm cách học nhanh thường khiến học sinh tiếp tục bỏ qua những kiến thức cơ bản. Các em lao vào giải đề, học mẹo, ghi nhớ đáp án hoặc học thuộc hàng trăm công thức mà không hiểu bản chất. Kết quả là sau vài tuần, mọi thứ lại rơi vào quên lãng và điểm số gần như không thay đổi.
Điều này giống như một người chưa biết đi xe đạp nhưng ngày nào cũng đăng ký tham gia một cuộc đua. Sau hàng chục lần ngã, người đó vẫn không thể về đích nếu chưa học cách giữ thăng bằng. Tiếng Anh cũng vậy. Muốn làm được đề thi thì trước hết phải hiểu kiến thức. Muốn hiểu kiến thức thì phải xây lại nền tảng. Không có con đường tắt nào giúp một học sinh mất gốc đạt điểm cao chỉ sau vài ngày, nhưng hoàn toàn có một con đường đúng giúp các em tiến bộ rõ rệt sau vài tháng nếu đủ kiên trì.
Một điều rất thú vị là não bộ con người không ghi nhớ theo cách mà nhiều học sinh vẫn nghĩ. Rất nhiều em dành hàng giờ để chép đi chép lại từ vựng với hy vọng sẽ nhớ lâu hơn. Tuy nhiên, sau vài ngày, phần lớn những từ ấy đều biến mất khỏi trí nhớ. Nguyên nhân không nằm ở trí nhớ kém mà ở phương pháp học chưa phù hợp. Bộ não luôn ghi nhớ tốt hơn khi thông tin được đặt trong ngữ cảnh và gắn với trải nghiệm thực tế.
Ví dụ, nếu chỉ học từ opportunity thì rất dễ quên. Nhưng nếu học cả câu Every challenge is an opportunity to grow thì từ vựng ấy sẽ gắn với một ý nghĩa cụ thể. Khi gặp lại câu tương tự trong bài đọc, bộ não sẽ nhanh chóng kết nối và nhớ ra nghĩa của từ. Chính vì vậy, thay vì cố gắng học năm mươi từ mới mỗi ngày, hãy học mười từ nhưng hiểu rõ cách sử dụng, cách phát âm, từ loại và đặt được câu với chúng. Hiệu quả của cách học này cao hơn rất nhiều.
Nhiều học sinh thường nói rằng mình đọc mãi không hiểu bài đọc. Thực ra, đọc hiểu không chỉ phụ thuộc vào số lượng từ vựng mà còn phụ thuộc vào khả năng suy luận. Trong các đề thi THPT Quốc gia, không phải từ nào cũng cần biết nghĩa mới có thể làm đúng. Người ra đề luôn xây dựng ngữ cảnh để học sinh có thể đoán được ý chính.
Ví dụ, trong đoạn văn có câu Tom forgot his umbrella before leaving home. A few minutes later, he was completely wet.
Ngay cả khi chưa biết nghĩa chính xác của từ umbrella thì học sinh vẫn có thể suy luận đó là chiếc ô vì Tom bị ướt sau khi ra khỏi nhà. Đây chính là kỹ năng mà người học cần rèn luyện. Nếu cứ dừng lại tra từ điển mỗi khi gặp một từ mới thì tốc độ đọc sẽ rất chậm và rất khó hoàn thành bài thi trong thời gian quy định.
Một nguyên nhân khác khiến học sinh lớp 12 mất gốc là tâm lý học đối phó. Khi còn học lớp 10 hoặc lớp 11, nhiều em nghĩ rằng kỳ thi tốt nghiệp còn rất xa nên chỉ cần đủ điểm qua môn là được. Đến năm lớp 12 mới bắt đầu học nghiêm túc thì lượng kiến thức cần ôn tập đã quá lớn. Áp lực thời gian khiến nhiều học sinh mất phương hướng, không biết nên bắt đầu từ đâu và cuối cùng lại bỏ cuộc giữa chừng. Thực tế cho thấy, điều quan trọng không phải là bạn bắt đầu sớm hay muộn mà là bạn có bắt đầu đúng cách hay không. Một học sinh mất gốc nhưng có lộ trình học rõ ràng trong bảy tháng vẫn có thể tiến bộ nhanh hơn một học sinh học lan man suốt nhiều năm nhưng không có phương pháp.
Điều đầu tiên cần làm khi quyết định lấy lại gốc tiếng Anh là chấp nhận quay về những kiến thức tưởng chừng rất đơn giản. Đừng ngại khi phải học lại cách phân biệt danh từ với tính từ, học lại cách chia động từ hay ôn lại các thì cơ bản. Nhiều người cho rằng học như vậy là lãng phí thời gian, nhưng thực tế đó lại là khoản đầu tư có lợi nhất. Một cây cổ thụ muốn phát triển xanh tốt phải có bộ rễ khỏe mạnh. Một học sinh muốn đạt điểm cao cũng phải có nền tảng đủ chắc chắn. Không có nền móng nào là quá nhỏ để bỏ qua, bởi chính những điều nhỏ bé ấy sẽ quyết định khả năng chinh phục những dạng bài khó hơn sau này.
Khi nền móng đã được xây dựng lại, điều tiếp theo mà học sinh cần thay đổi không phải là kiến thức, mà là cách học. Rất nhiều em dành hàng giờ ngồi trước bàn học nhưng hiệu quả lại rất thấp. Nguyên nhân không phải vì các em lười, càng không phải vì các em không đủ khả năng, mà vì phần lớn thời gian được sử dụng để học một cách thụ động. Các em đọc đi đọc lại một trang sách, gạch chân thật nhiều dòng quan trọng, chép kín cả cuốn vở, nhưng khi gấp sách lại thì gần như không nhớ được bao nhiêu. Bộ não con người không ghi nhớ bằng cách nhìn thật lâu vào một kiến thức, mà ghi nhớ bằng cách liên tục sử dụng kiến thức đó trong nhiều tình huống khác nhau. Vì vậy, sau mỗi chủ điểm ngữ pháp, thay vì chỉ học thuộc công thức, hãy tự đặt năm đến mười câu ví dụ, tự biến đổi câu từ khẳng định sang phủ định, từ hiện tại sang quá khứ, từ chủ động sang bị động. Khi chính tay mình tạo ra kiến thức, bộ não sẽ ghi nhớ lâu hơn rất nhiều so với việc chỉ đọc một cách thụ động.
Lấy ví dụ về thì hiện tại hoàn thành, rất nhiều học sinh chỉ nhớ công thức gồm chủ ngữ cộng have hoặc has cộng với động từ ở dạng phân từ hai. Công thức này hoàn toàn đúng, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải hiểu khi nào người bản ngữ sử dụng thì này. Hãy tưởng tượng một người bạn hỏi bạn đã từng đến Huế chưa. Nếu trả lời rằng tôi đã đến Huế ba lần thì điều người nghe quan tâm không phải là lần cuối bạn đến khi nào, mà là trải nghiệm đã từng xảy ra trong cuộc đời bạn. Khi hiểu được ý nghĩa ấy, việc lựa chọn thì phù hợp sẽ trở nên tự nhiên hơn rất nhiều. Đây chính là khác biệt giữa việc học để nhớ và học để hiểu.
Một thực tế đáng tiếc là nhiều học sinh chỉ quan tâm đến đáp án đúng mà không quan tâm vì sao mình sai. Sau mỗi lần làm đề, các em nhìn số điểm rồi cất đề sang một bên. Cách học này gần như không tạo ra sự tiến bộ. Mỗi câu sai đều là một cơ hội để lấp đầy lỗ hổng kiến thức. Nếu làm sai một câu về mệnh đề quan hệ, hãy quay lại học toàn bộ chuyên đề mệnh đề quan hệ. Nếu sai vì thiếu từ vựng, hãy ghi từ mới vào sổ tay và đặt câu với từ đó. Nếu sai vì đọc không kỹ đề, hãy rút kinh nghiệm để lần sau kiểm soát thời gian tốt hơn. Chính quá trình phân tích lỗi sai mới là lúc người học tiến bộ nhanh nhất.
Có một câu nói rất đáng suy ngẫm rằng người thành công không phải là người mắc ít sai lầm nhất, mà là người biết sửa sai nhanh nhất. Điều này đặc biệt đúng với việc học ngoại ngữ. Không một ai có thể nói tiếng Anh thành thạo mà chưa từng phát âm sai, dùng sai từ hay viết sai ngữ pháp. Sai là điều bình thường. Điều bất thường là biết mình sai nhưng không chịu sửa.
Ngoài ngữ pháp, từ vựng cũng là một nguyên nhân khiến nhiều học sinh cảm thấy bất lực. Có những em mở một bài đọc và thấy gần như dòng nào cũng xuất hiện từ mới. Càng đọc càng nản, càng nản lại càng không muốn đọc tiếp. Thực ra, đề thi THPT Quốc gia không yêu cầu học sinh biết toàn bộ từ vựng tiếng Anh. Điều cần thiết là nắm vững những nhóm từ xuất hiện với tần suất cao và biết cách đoán nghĩa trong ngữ cảnh. Thay vì học những từ quá hiếm gặp, hãy ưu tiên các chủ đề quen thuộc như giáo dục, môi trường, sức khỏe, công nghệ, gia đình, nghề nghiệp, giao thông, văn hóa và đời sống. Đây đều là những chủ đề thường xuyên xuất hiện trong các bài đọc và bài điền từ.
Ví dụ: Khi đọc một đoạn văn nói về môi trường, nếu gặp các từ pollution, recycle, plastic, climate hay protect thì khả năng rất cao nội dung đang đề cập đến ô nhiễm và bảo vệ môi trường. Ngay cả khi còn một vài từ chưa biết, học sinh vẫn có thể suy luận được ý chính của đoạn văn. Đây là kỹ năng rất quan trọng vì trong phòng thi không ai có thể mang theo từ điển.
Đọc hiểu cũng không phải là kỹ năng chỉ cần chăm chỉ là đủ. Người đọc giỏi luôn biết xác định mục tiêu trước khi đọc. Khi đề hỏi ý chính của đoạn văn, không cần dịch từng câu mà hãy tập trung vào câu mở đầu, câu kết và những từ khóa được lặp lại nhiều lần. Khi đề hỏi thông tin cụ thể, hãy xác định từ khóa trong câu hỏi rồi dò nhanh trong bài đọc. Việc cố gắng dịch toàn bộ đoạn văn vừa mất thời gian, vừa khiến học sinh dễ rơi vào trạng thái hoang mang khi gặp quá nhiều từ mới.
Một ví dụ đơn giản là đề hỏi nhân vật quyết định đi xe buýt vì lý do gì. Trong đoạn văn có thể xuất hiện rất nhiều thông tin về thời tiết, gia đình hay công việc, nhưng chỉ cần tìm đến đoạn chứa từ bus hoặc transportation là khả năng cao sẽ tìm được đáp án. Đây chính là kỹ năng đọc để tìm thông tin chứ không phải đọc để dịch.
Một kỹ năng khác thường bị bỏ quên là phát âm, nhiều học sinh nghĩ rằng kỳ thi tốt nghiệp không kiểm tra kỹ năng nói nên không cần luyện phát âm. Thực tế, phát âm đúng giúp ghi nhớ từ vựng nhanh hơn rất nhiều. Khi một từ được nhìn thấy, đọc thành tiếng và nghe được âm thanh của nó, bộ não sẽ lưu giữ thông tin qua nhiều kênh khác nhau. Vì vậy, hãy đọc thành tiếng mỗi khi học từ mới. Ban đầu có thể còn ngượng ngùng, nhưng sau một thời gian, khả năng ghi nhớ sẽ cải thiện rõ rệt.
Không thể phủ nhận rằng việc học một mình đôi khi rất khó duy trì động lực, có những ngày mở sách ra nhưng không muốn học, có những ngày làm liên tiếp vài bài mà điểm vẫn thấp, điều đó hoàn toàn bình thường. Không có hành trình học tập nào chỉ toàn những ngày thuận lợi, hãy quan trọng là đừng để một ngày lười biếng biến thành một tuần lười biếng, rồi một tháng không học. Chỉ cần mỗi ngày tiến thêm một chút, sau hàng trăm ngày, khoảng cách giữa bạn của hiện tại và bạn của ngày đầu tiên sẽ rất lớn.
Hãy thử làm một phép tính đơn giản, nếu mỗi ngày học mười từ mới và thực sự ghi nhớ được tám từ, sau một tháng bạn sẽ có khoảng hai trăm bốn mươi từ mới thì sau sáu tháng, vốn từ có thể vượt quá một nghìn bốn trăm từ. Đây là lượng từ đủ để đọc hiểu phần lớn các bài đọc trong chương trình THPT, điều kỳ diệu không nằm ở việc học thật nhiều trong một ngày, mà nằm ở sự tích lũy đều đặn trong một thời gian dài.
Một sai lầm khác là học theo cảm hứng, khi thích thì học ba hoặc bốn tiếng liên tục, khi không thích thì bỏ cả tuần. Não bộ không hoạt động theo cách đó, và việc ôn tập ngắn nhưng đều đặn luôn hiệu quả hơn những buổi học kéo dài rồi gián đoạn. Chỉ cần duy trì từ sáu mươi đến chín mươi phút mỗi ngày với kế hoạch rõ ràng, kết quả sau vài tháng sẽ khác biệt hoàn toàn.
Lớp 12 là năm học có rất nhiều áp lực ngoài tiếng Anh còn có Toán, Ngữ văn và nhiều môn học khác. Vì vậy, học sinh cần biết phân bổ thời gian hợp lý thay vì dành toàn bộ một ngày chỉ để học một môn. Một thời khóa biểu cân bằng sẽ giúp não bộ duy trì sự tập trung tốt hơn và giảm cảm giác quá tải.
Điều quan trọng hơn cả là đừng so sánh bản thân với những người đã học tiếng Anh từ rất sớm. Mỗi người có một điểm xuất phát khác nhau, có bạn được học với giáo viên nước ngoài từ nhỏ, có bạn được gia đình đầu tư học thêm nhiều năm, nhưng cũng có những bạn chỉ thật sự bắt đầu học nghiêm túc khi bước vào lớp 12. So sánh như vậy chỉ khiến bản thân thêm áp lực, điều duy nhất bạn cần so sánh là hôm nay mình đã hiểu hơn hôm qua điều gì, đã sửa được bao nhiêu lỗi sai và đã tiến gần mục tiêu thêm bao nhiêu bước.
Trong thực tế, đã có rất nhiều học sinh bắt đầu với mức điểm chỉ hai hoặc ba điểm nhưng sau một năm đã đạt tám hoặc chín điểm trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Điều giúp các em thay đổi không phải là năng khiếu đặc biệt, cũng không phải những bí quyết thần kỳ được quảng cáo trên mạng xã hội. Đó là một kế hoạch học tập rõ ràng, một phương pháp đúng đắn và sự kiên trì không bỏ cuộc khi kết quả chưa xuất hiện ngay lập tức.
Tiếng Anh chưa bao giờ là môn học dành riêng cho những người thông minh hơn người khác. Đó là môn học dành cho những người đủ kiên nhẫn để học từng chút một, đủ dũng cảm để sửa từng lỗi sai và đủ bền bỉ để tiếp tục cố gắng ngay cả khi kết quả chưa như mong muốn. Mỗi bài ngữ pháp được hiểu đúng sẽ là một viên gạch mới cho nền móng kiến thức. Mỗi từ vựng được ghi nhớ sẽ mở thêm một cánh cửa giúp bạn hiểu thế giới rộng lớn hơn. Mỗi bài đọc được hoàn thành sẽ mang lại thêm một chút tự tin, những thay đổi ấy có thể rất nhỏ trong từng ngày, nhưng khi cộng dồn theo thời gian sẽ tạo nên một sự chuyển biến rất lớn.
Mất gốc tiếng Anh lớp 12 không phải là một bản án cho tương lai, càng không phải là lý do để từ bỏ mục tiêu bước vào cánh cửa đại học mơ ước, đó chỉ là điểm xuất phát thấp hơn một số người khác. Nếu chấp nhận bắt đầu lại từ những điều cơ bản nhất, học bằng phương pháp đúng, kiên trì với kế hoạch đã đặt ra và không ngừng sửa chữa những thiếu sót của mình, bất kỳ học sinh nào cũng có thể thay đổi kết quả. Có thể bạn sẽ không trở thành người giỏi nhất trong lớp chỉ sau một vài tuần, nhưng bạn hoàn toàn có thể trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình sau từng ngày học tập. Và đến khi bước vào phòng thi với một tâm thế tự tin, bình tĩnh đọc từng câu hỏi và nhận ra rằng những kiến thức từng khiến mình sợ hãi nay đã trở nên quen thuộc, bạn sẽ hiểu rằng mọi nỗ lực trong suốt hành trình ấy đều xứng đáng. Thành công trong tiếng Anh không bắt đầu từ tài năng, mà bắt đầu từ quyết định không bỏ cuộc ngay cả khi mình từng nghĩ bản thân đã mất gốc.